A sentenza do Tribunal Europeo de Dereitos Humanos no caso Latorre Atance contra España, decisión do 18 de decembro de 2025 da sección 5ª, aplicación nº 33818/22  supón o primeiro contacto do Tribunal de Estrasburgo coa responsabilidade do artigo 42.2 a) LGT, peza central na loita contra a fraude e a simulación en prexuízo do crédito público.

Recaeron no seu día sentenzas da Audiencia Nacional indebidamente diverxentes sobre senllas responsabilidades do artigo 42.2 a) LGT a tres administradores concursais, e o que se pretendía pola parte demandante era a aplicación ás mesmas da parte tanto civil coma penal do artigo 6 , 1 do Convenio Europeo de Dereitos Humanos.

Isto queremos subliñaro, a unha responsabilidade do artigo 42.2 a) LGT se lle intentaba aplicar a parte penal do Convenio Europeo de Dereitos Humanos, e iso de acordo cos criterios Engel, pondo o acento, para afirmar a súa natureza sancionadora, na inclusión de sancións no alcance e no ilusorio do reembolso nunha situación de insolvencia.

O TEDH ata en tres ocasións afirma que estamos ante unha responsabilidade civil por unha conduta ilícita en relación co patrimonio do debedor e que, a este responsable, nin se lle atribúen as débedas fiscais, nin se lle trata como contribuínte, nin en suma a súa responsabilidade está fundada na súa capacidade de pagamento. É por iso que, para solucionar a controversia, decide o Tribunal, basta e sobra con acudir á parte civil do Convenio.

E malia esta contundencia, moi outra foi a visión ofrecida por certa prensa económica, que ao noso xuízo de maneira errónea deixounos o devandito que —é noso a énfase —:

«Os xuíces de Estrasburgo aclaran que, aínda que a orixe é unha débeda tributaria, a derivación de  responsabilidade ten unha natureza “civil” e patrimonial, xa que afecta directamente ao peto e á reputación profesional do individuo, que non é o contribuínte orixinal, senón un  terceiro ao que se lle esixe unha responsabilidade case sancionadora. Polo tanto, as garantías dun xuízo xusto deben aplicarse porén rigor».

Isto exemplifica o problema ou paradoxo que estamos detectando, pois por un lado construiuse un sólido consenso arredor da natureza non sancionadora senón indemnizatoria desta responsabilidade e por outro, na práctica diaria, non ceden un ápice as alegacións e pretensións da súa segura e indubidable natureza sancionadora, as máis veces aderezadas con citas non xa a xurisprudencia senón a votos particulares e meros  obiter dita, por todos coñecidos, e non menos estentóreos que solitarios.

Só queda armarse de paciencia e esperar que escampe. Queremos agora esbozar ese consenso que, desde as voces máis autorizadas, hase fraguado en relación a esta cuestión.

O  Consello de Estado  no apartado XII da súa memoria de 2024  pronunciouse amplamente sobre como debe ser entendida a responsabilidade do artigo 42.2 a) LGT, e non queremos chegar ao extremo de  Roma locuta causa finita  pero si advertir de que é esta unha voz que debe ser escoitada con suma atención e respecto.

No punto 1º deste apartado XII se nos ofrece unha relevante análise da natureza xurídica do responsable dos artigos 41, 42 e 43 LGT, concretando este estudo para a figura do artigo 42.2 a) LGT. Así, defínea como unha responsabilidade subxectiva con base na realización dun ilícito civil en fraude da Facenda acredora, que entronca co artigo 1.902 CC e que ofrece á Administración un resultado indemnizatorio equivalente ao que ofrece o remedio pauliano.

A Sala do Civil do Tribunal Supremo  leva anos saíndo ao paso das pretensións interesadas de levar as responsabilidades tributarias ao ámbito sancionador e xa en seis Sentenzas refutou tales pretensións. 

Destacaremos a STS do 4 de novembro de 2025, Sala do Civil sección 1ª, recurso de casación 7897/2021 – ECLI: É: TS: 2025:4867,  por vir referida a unha responsabilidade do artigo 42.2 b) LGT. En seu FJ 2º punto 3º defínea como indemnizatoria ou resarcitoria e dinos que non trátase dunha sanción senón dunha responsabilidade que trae a súa causa dunha obriga de resarcimento do dano provocado polo incumprimento da orde de embargo emanado da AEAT.

A Sala do Contencioso do Supremo  —máis alá dalgún voto particular e dalgunha reflexión  obiter dita—, cando se propuxo abertamente a cuestión da súa pretendida natureza sancionadora, nunca dubidou en negar tal cousa, sen ambaxes, sen matices.

Son —ou debesen ser coñecidas— as SSTS do 28 de abril de 2023, Sala do Contencioso sección 2º recurso de casación 546/2021 – ECLI: É: TS: 2023:1848  e recurso de casación 72/2021 – ECLI: É: TS: 2023:1849, en que se deixou sentada como doutrina xurisprudencial «que a declaración de responsabilidade solidaria pola causa prevista no art. 42.2.a) LGT non ten natureza sancionadora e, polo tanto, non é de aplicación o principio  ne bis in ídem  que impera no dereito sancionador».

É a nosa conclusión que esta responsabilidade é «outra cousa», é unha resposta indemnizatoria fronte ao fraude de acredores e a simulación, e é por iso que na mesma, nin albisco hai de natureza sancionadora, como non haia, nin a pode haber, na resposta pauliana ou na de nulidade por simulación, —remedios civís que está utilizando a Recadación con invariable éxito— por moito que algúns empéñense no contrario.