Aduanako Zaintza Zerbitzua (AZZ) tradizionalki tabako-kontrabandoaren aurkako borrokari lotutako erakundea da. Hala, Errege Ogasunaren mende edo haren ikuskaritzapean aipatutako eginkizuna hainbat izendapen, egitura eta atxikipen organikorekin izan zuten kidegoetan daude haien jatorri historikoak: Babesgarria (itsasokoa eta lehorrekoa), Tabako Konpainia Errentariaren Lurreko eta Itsasoko Zaintza Zerbitzu Berezia, Tabacalera SAren Lurreko eta Itsasoko Zaintza Zerbitzu Berezia edo Zaintza Fiskaleko Zerbitzu Berezia. 1982an jaso zuen gaur egungo izena, Aduanen eta Zerga Berezien Zuzendaritza Nagusiaren bitartez Aduana Zaintzako Zerbitzua zuzenean Ogasun Ministerioari berregituratu eta atxikitzen dion otsailaren 12ko 319/1982 Errege Dekretua onartu ondoren.

Gaur egun, AZZ Zerga Agentziaren barruan dago, maila zentralean, Aduana Zaintzako Zuzendaritza Atxikiaren bidez, eta Aduana eta Zerga Berezien Departamentuaren mende dago organikoki eta funtzionalki.

Antolaketari dagokionez, honako hauek osatzen dute Aduana Zaintzako Zuzendaritza Atxikia maila zentralean: Eragiketen Zuzendariordetza Nagusiak (jarduera operatiboaren plangintzaren, egikaritzearen eta koordinazioaren arduraduna) eta Logistikako Zuzendariordetza Nagusiak (erabilitako baliabideen zuzendaritza teknologikoaren, gainbegiratzearen eta kontrolaren arduraduna eta jarduketen eta prozeduren kalitatearekin lotutako beste alderdi batzuen arduraduna).

Eskualde mailan, Aduana Zaintzako Eskualde Eremuak ZAEAren Ordezkaritza Berezietan integratzen dira organikoki, Aduanen eta Zerga Berezien Eskualdeko Mendekotasun buruaren zuzendaritzapean. Ikerketarako Unitate Operatiboak, Itsasoko baseak eta Aire-baseak ditu, lurralde nazional osoan zehar banatuta.

AZZ 2200 funtzionario inguruk osatzen dute, hainbat kategoriatakoak (A1, A2 eta C1) eta espezialitatetakoak (Ikerketa, Nabigazioa, Propultsioa eta Komunikazioak), eta aireko baliabideak (helikopteroak, droneak eta hegazkinak), nabigaziokoak (52 itsasontzi, narkotrafikoaren errepresioan itsas zabalean jarduteko operazio berezietako bi ontzi barne), lurrekoak (610 ibilgailu), komunikazio-zentroak, ikerketari aplikatutako bitarteko teknologikoak, intrusiboak ez diren ikuskapen-sistemak eta kontrol erradiologikoa, etab.

Bitxikeria gisa, AZZren Itsasoko zerbitzuak bere bandera propioa du, 1787. urtekoa. Urte horretan, Karlos III.ak Errege-ogasuneko ontziei bandera nazionala erabiltzeko baimena eman zien. AZZko ontzien indarrean dagoen bandera, Bandera eta Estandarte, Tanborte, Intsignia eta Bereizgarrien Araudia onartzen duen urtarrilaren 21eko 1511/1977 Errege Dekretuaren arabera, bandera nazionala da, urdinez koroatutako bi H dituena (Errege Koroarekin) zerrenda horian. Arauari jarraikiz, bandera hori Ogasun Ministerioaren (edo haren zerbitzura dauden) ontzi edo itsasontzietan erabiliko da.

AZZk hiru arlo handitan garatzen ditu bere eginkizunak: ikerketa, aire-itsasoetakoa eta aduana-eremuak, eta, laburbilduz, Ogasun Ministerioaren polizia-zerbitzua da, kontrabandoaren eta delinkuentzia ekonomikoaren arloko eskumenak dituena.

Bere eginkizunek kontrabandoko delituak eta arau-hausteak, droga-trafikoaren aurkako borroka eta kapitalen zuritzea, zerga berezien eta beste zerga-iruzur batzuen iruzurra eta ezkutuko ekonomia bezalako beste delitu batzuk zigortzea dute helburu. Zerga Agentziako beste sail batzuei (batez ere Ikuskaritza eta Diru-bilketa) iruzur fiskalaren eta ezkutuko ekonomiaren aurkako borrokan laguntzeko lan handia egiten du ere. Horregatik, prestakuntza zabala dute administrazio-, zigor-, zuzenbide prozesala, erkidego-, zerga- eta aduana-zuzenbidean eta kontrabandoari buruzko legerian.

AZZk zerga- eta aduana-babesa du, kontrabandoa, iruzurrak eta izaera fiskaleko gainerako legez kontrako delituak lurralde nazional osoan saihesteko eta jazartzeko arduraduna den aldetik.

Aduana-zaintzako funtzionarioak (gizonak eta emakumeak) agintaritzaren agenteak dira (polizia fiskala eta polizia judiziala), eta betetzen dituzten misioak direla eta, arauzko armak erabiltzeko baimena dute. Gainera, uniformedun zerbitzua izaten ohi da. Era berean, beren eginkizunak betetzean, jurisdikzio-organoei edo Fiskaltzari laguntzen diete, Zerga Agentziako funtzionario gisa polizia judizialaren izaera duten kasuetan.